16. BMPC ve SIRBİSTAN TEKNİK İNCELEME GEZİSİ

Türk madenciler Sırbistan’da

Yurt Madenciliğini Geliştirme Vakfı’nın Sırbistan’a düzenlediği teknik gezide katılımcılar ülkenin önemli kömür, kurşun-çinko-bakır ve bakır madeni ocak ve tesislerini yerinde inceleme ve yetkililerden ilk elden bilgiler alma imkanı buldular.

Yurt Madenciliğini Geliştirme Vakfı, amaçları doğrultusunda, her yıl dünyadaki başlıca maden ve tesislere teknik inceleme gezileri düzenliyor. Bu gezilerde madencilerin yeni üretim teknolojilerini, iş güvenliği ve işçi sağlığı konusundaki uygulamaları yerinde görmesi, bilgilerini arttırması hedefleniyor. Kazanılan teknik bilgi ve kültürün, ülkemizde uygulanması, üretimde verimlilik ve kalitenin arttırılması, maliyetin düşürülmesi ve iş güvenliği standartlarının yükseltilmesine olanak sağlayarak, ülke madenciliğinin gelişmesine katkı sunuluyor.

Bu kapsamda 14 -20 Haziran 2015 tarihlerinde Balkanların en eski ve önemli madencilik ülkelerinden Sırbistan’a düzenlenen gezide katılımcılar bu ülkedeki önemli kömür, kurşun-çinko-bakır ve bakır maden ve tesislerini yerinde inceleme ve yetkililerden ilk elden bilgiler alma imkânı buldular. Gezi kapsamında ayrıca 17-18 Haziran tarihlerinde yapılan Balkan Cevher Hazırlama Kongresi’ne de katılım gerçekleştirildi.

 


Sırbistan: Gümüş ülkesi

Adını Slav dillerinde gümüş anlamına gelen ‘Srb’ kelimesinden alan Sırbistan tarih boyunca önemli bir madencilik ülkesi olagelmiştir. 420 yıl boyunca Osmanlı idaresinde yaşayan ülke bu dönemde de imparatorluğun en önemli madencilik merkezi olmuştur.  Toplam 7 milyon nüfusa sahip ülkede bugün de madencilik en önemli ekonomik faaliyetlerden biridir.

Teknik gezi kapsamında, 14 Haziran tarihinde Kolubara Kömür Madeni, 16 Haziran’da Rudnik Kurşun-Çinko-Bakır Madeni, ve 19 Haziran’da da RTB Bor Bakır madenine ziyaretler gerçekleştirildi.

Kolubara Kömür Madeni

İşleten : Sırbistan Devleti

Maden cinsi : Linyit Kömürü

Kalite/Kalorifik değ.(Zeng. öncesi) : 1671-2149 kcal/kg

Kalite/Kalorifik değ.(Zeng. sonrası) : 5000 kcal/kg

Üretim Yöntemi : Açık İşletme

Üretim Kapasitesi : 30.000.000 ton/yıl

Dekapaj : 70.000.000 m3

Çalışan Sayısı : 1.700 kişi

Zenginleştirme Tesisi Kapasitesi : 550.000 ton/yıl

Açık işletme sahası yaklaşık : 3km x 3km

Belgrad’ın 60 km güneybatısında yer alan Kolubara havzasındaki kömür üretimi aynı zamanda Sırbistan’ın en büyük elektrik üreticisi ve kamu kurumu olan EPS tarafından gerçekleştiriliyor. Kolubara linyitleri Sirbistan’ın elektrik üretiminin %70’inin yapıldığı Nikola Tesla termik santraline besleniyor.




Açık işletme dekupaj ve Kömür üretimi bagger tip kazıcı yükleyiciden, direkt bant konveyöre beslenerek taşınıyor. Üretilen kömürün yılda 550.000 tonu endüstriyel kullanım için zenginleştiriliyor. Zenginleştirme tesisinde 700 t/saat, 1300 t/saat ve 2000 t/saat kapasiteli 3 faz bulunuyor. Kömür yıkandıktan sonra -150+30 mm boyut aralığı otoklav fırınlarına ve -30 mm boyutundaki kömür ise termik santrale gönderiliyor.

-150+30 mm boyut aralığındaki kömür 16 adet 30 ton/s kapasiteli otoklav fırınlarında ( 220 C° – 24 Bar) kömür kurutulmaktadır. Zenginleştirmede otoklav fırınları mevcut olduğu için, prosesin devamlılığı acısından büyük kapasiteli yedek kömür besleme bunkerleri mevcuttur.

Kömür yıkama-kurutma öncesi ve sonrası özellikleri:

Önce

Sonra

Nem

48-49

21,7

Kül

22-23

8-9

Kükürt

0,43

0,20


Rudnik Kurşun-Çinko-Bakır Madeni

İşleten : Contango D.O.O (özelleştirme 2004)

Maden Cinsi : Kurşun-Çinko-Bakır

Tüvenan Cevher Tenörü : %1.7 Pb-%1.55 Zn - %0.2 Cu – 55gr/t Ag

Konsantre Tenörü/Verimi : %73 Pb (Ag 2000 g/t) / %90 verim

%47,5 Zn / %80-82 verim
%22 Cu (Ag 700gr/t) / %60-65 verim

 

Üretim Yöntemi : Kapalı İşletme

Çalışan Sayısı : 400 kişi

Zenginleştirme Kapasitesi : 270.000 ton/yıl

Eski dönemlerden (Roma Uygarlığı) bu yana işletildiği bilinen maden yatağında modern madencilik çalışmaları 1952 yılında Yugoslavya döneminde başlamıştır. Rudnik 2004’ de özelleştirilmiş ve Contango’ya satılmıştır. 1952 yılından önce 2 milyon ton ve 1952 yılından 2013 yılı sonuna kadar ise 10 milyon ton cevher üretildiği belirtilmektedir. Toplam üretimin, maden rezervinin %70’i olduğu bilinmektedir.



Cevherin oluşumu skarn tipi mercekler şeklindedir. Kurşun minerali galen, çinko minerali marmatit ve bakır minerali kalkopirittir. 30 ile 50 metre büyüklüğünde mercekleşmeler vardır. İşletmede Yeraltı maden işletmeciliği yapılmaktadır. Cevherleşmenin geometrisine, jeolojik yapısına ve yan kayaçların, jeomekanik özelliklerine göre, bu tip ocaklarda tek bir yöntemden ziyade birkaç metot bir arada kullanılır. Kullanılan yöntemler Oda-Topuk ve Ambarlı Tavan arınlı ayaktır. Ana galeri ve aynı zamanda nakliye yolları 3x3 metre kesitindedir. Bu yollara cevher burler vasıtasıyla, çok noktadan akıtılmaktadır. Ocakta calışılan kot aralığı 575 metredir, dolayısıyle birden fazla ana nakliye galerisi söz konusudur.

Havalandırma ile ilgili bilgi verilmemiştir. Fakat hem doğal hem de cebri havalandırmanın bir arada olması muhtemeldir. Yeraltında yaklaşık 300-320 kişi calışmaktadır. Buradan küçük kesitli ve yoğun işcilik gerektiren, mekanize kazı içermeyen, el tabancaları ile çalışılan bir ocak resmi çıkmaktadır. Yüksek olasılıkla, yükleme bagerler ile küçük hacimli vagonlara yapılmakta ve vagonlar elektrikli lokomotifler ile çekilmektedir.

Flotasyon prosesi kurşun-çinko-bakır minerallerinin selektif kazanımına dayanmaktadır. Flotasyon prosesinde sırasıyla kurşun, bakır ve üçüncü aşamada ise çinko kazanımı gerçekleştirilmektedir.

RTB Bor Bakır Madeni

İşleten : RTB Bor (Sırbistan Devlet İşletmesi)

Maden cinsi : Bakır

Tesis Besleme Boyutu : 16 mm

Flotasyon Giriş Boyutu : 74 μm.

Tüvenan Cevher Tenörü : %0.33 Cu - % 0,08 Au

Cu Konsantre Tenörü / Verimi : %22 / %92

Üretim Yöntemi : Açık Ocak

Üretim Kapasitesi : 10.600.000 ton/yıl

Zenginleştirme Tesisi Kapasitesi : 10.500.000 ton/yıl – 1275 t/s

Ocak Sektör Sayısı : 3 sektor (Veliki-Cerova-Majdanpek)

           

1900’lu yılların başından itibaren sırasıyla, Fransızlar, Almanlar ve sonrasında 1950’li yıllardan sonra Yugoslavya Cumhuriyeti tarafından işletilen ocaklar günümüzde de Sırbistan hükumeti uhdesinde işletilmektedir. 1961 yılında izabe tesisinde, ilk bakır üretimi gerçekleşmiştir.



Açık ocak üretimi düzenli basamaklı yöntemle, gerçekleşmektedir. Örtü-Kazı oranı 2,5 / 1 dir. Kazı ve yüklemede 15-22 m3 kova kapasiteli şovel ekskavatorler kullanılmaktadır. Cevherin kırıcıya nakliyesi, 220 ton’luk euclid kamyonlarla gerçekleştirilmektedir.

Ocak içinde 3 adet çeneli kırıcı + seconder konik kırıcı + tersiyer konik kırıcı mevcuttur. Buradan çıkan -16 mm malzeme bant konveyörlerle flotasyon tesisine beslenmektedir. Değirmen besleme boyutunun 16 mm’ye indirgenmesi ile değirmenlerde kapasite %25-30 arttırılmıştır. Çubuklu ve bilyalı değirmenden oluşan ikişerli 3 grup, toplam 6 değirmenle 3 hatta öğütme yapılmaktadır. Malzemenin %90’ı 74 mikron olmaktadır. Sistemde sınıflandırıcı olarak siklon grupları kullanılmaktadır. Siklonda yüksek randımanla ayrım yapıldığı belirtilmiştir (%90). Yüksek siklon randımanı ile değirmenlere sirküle edilen yük azaltılarak kapasite kazanılmıştır. Bu revizyon sonrasında kapasite 7.5-8 mt/yıl’dan, 10.5-11 mt/yıl’a çıkarılmıştır.

Zenginleştirme yöntemi olarak flotasyon kullanılmaktadır. 2015 yılında değirmenler revize edilmiş; flotasyon selülleri kübik sistem tip selüllerden, tank cell’lere dönüştürülmüş; otomasyon sistemleri kurulmuştur. Her bir kaba ve süpürme devresi tank cell’in kapasitesi 100 m3, her bir temizleme devresi tank cell kapasitesi 40 m3’ tur. Tesiste otomatik numune alma ekipmanları ile çok noktadan numune alınmaktadır. Alınan numuneler tesis merkezinde bulunan, otomatik analiz makinasına borular ile sevk edilmekte ve çevrimiçi tenör kontrolü sağlanmaktadır (numune/dakika). Ayrıca cevher tane boyutu da otomatik olarak takip edilebilmektedir. Tesis kontrol merkezinde, yukarıda bahsedilen tenör, boyut sonuçlarının haricinde, selüllerdeki pulp seviyeleri, kopuk boyutları (6 ayrı ekranla) izlenebilmektedir. Sistemde reaktifler otomatik besleme ile dağıtılmakta ve dozlanmaktadır. Flotasyon devresinde yapılan bu değişiklik ile enerjide tasarruf edildiği ve konsantre veriminin %85’ten %97’ye çıkarıldığı iletilmiştir. Konsantre filtrasyonu tamburlu filtre ile sağlanmaktadır, ileride filtre preslerin kullanılması planlanmaktadır.

İzabe tesisi de flotasyon ve kırma-eleme tesisleri ile birlikte revizyondan geçirilmiştir. Yaklaşık yatırım tutarı 250.000.000 $’dır. Hammadde (Cu konsantresi ve silis) konveyor bantlarla buharlı tip kurutuculara gelmektedir. Kurutucunun buharı, izabe atık ısı kazanından elde edilmektedir. Ayrıca buharla çevrim santralinden (2 megawatt) elektrik elde edilmektedir.

Flush fırında %20 O2 ile zenginleştirme yapılmaktadır. Konverter fırında 1. aşama üflemede %10 O2 ile zenginleştirme, 2. aşamada üflemede %25 O2 ile zenginleştirme var. Fırında 6 mat, 1 curuf kanalı mevcuttur.

Flush fırın kapasitesi : 60 t/s

Konverter fırın sayısı : 4 adet

Konverter fırın kapasitesi : 90 t/s

Anot fırın sayısı : 3 adet

Anot fırın kapasiteleri : 600 t/s (180+240+180 t/s)

Flush fırın şarjında : %20 Cu, %10 nem, %34 kükürt mevcut

Curuflardaki Cu içerikleri;

Flush fırın : % 1,4-1,6 Cu

Konverter fırın maks. : % 6 Cu

Ortalama curuftaki içerik : % 2,5 Cu

Asit tesisi kapasitesi : 40.000 ton/ay

Asit tesis randımanı : % 98

İzabede üretilen anot, elektroliz ünitesine gönderilmektedir. Elektroliz prosesinin kapasitesi yılda 180.000 ton katod bakırdır. Elektrolit prosesi sırasında çıkan anot çamuru işlenip, içerisindeki değerli metaller (Altın, gümüş ) ayrı ayrı kazanılmaktadır.

Sırbistan Teknik –İnceleme Gezisi Katılımcıları

Prof.Dr.Güven Önal, Ali Türkistanlı(Esan),Alican Akpınar(Esan),Aysun Yılmaz Akkan, Ayşe Koç(YMGV), Ayşe Özgen, Bekir Say(TKİ), Cihan Özdilek(Esan), Düzgün Ürün(Esan), Ekrem Yüce(İTÜ), Emre Erkan(Koza Altın), Erdoğan Karaman(Esan), Gizem Demirci (Yazar)(TKİ), Gürel Sancak(İnal Makine), Hakkı Cüneyt Yalçınkaya(Esan), Halim Yağar(TKİ), Hasan Murat Ekşi(Eti Bakır), İlhan Kocaman(Sarkuysan), İnan Oruç(Akçelik Mad), Muhammet Yaşar Kara(Eti Bakır), Murat Gülsoy(TKİ), Murat Öztorun(Akçelik Mad), Mustafa Kıvanç Akkan(Eti Bakır), Mustafa Tuna Kaskatı(Esan), Selçuk Özgen(TKİ), Sena Zeynep Kutlu(Esan), Prof.Dr.Suna Atak(İTÜ), Şahan Gül(YMGV Gençlik Komitesi), Tuğba Özgen(Koza Altın), Tunay Tusçuoğlu(İnal Makine), Zeki Olgun(TKİ)


Etkinlikler
<Kasım 2017>
PtSaÇaPeCuCtPz
303112345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930123
45678910
MINING TURKEY 2018
MADEN TÜRKİYE 2018 FUARI
Copyright © 2013 Yurt Madenciliğini Geliştirme Vakfı Tüm Hakları Mahfuzdur.